اثر بارنوم چیست؟!
در علم روانشناسی، اثر بارنوم (Barnum effect) به وضعیتی اطلاق میشود که در آن فرد باور دارد توصیف خاصی از یک ویژگی شخصیتی، دقیقاً به خود وی اشاره میکند.این اصطلاح از نام (Phineas Taylor Barnum) گرفته شده است. بارنوم یک تاجر و نمایشدهندهی آمریکایی بود که در قرن نوزدهم میزیست. او که در واقع یک کلاهبردار به حساب میآمد، جملهی معروفی داشت که میگفت “در هر دقیقه، یک آدم بازنده به دنیا میآید”. این یعنی این که مردم بسیار سادهلوح هستند، و دوست دارند چیزهایی را که میشنوند را باور کنند. اینطوری میشود که آنها فکر میکنند هر چیزی که در مورد ویژگیهای شخصیتی گفته شود، منحصراً در مورد آنها مطرح شده است. سالهای آزگار است که ذهنخوانها، شعبدهبازان، کفبینها و طالعبینها از این ترفند برای سودجویی سوء استفاده کردهاند.
اثر بارنوم و کابردهای آن:
اثر بارنوم تنها محدود به جلب کردن توجه بقیه نیست و کاربردهای جدیتری هم دارد. این کاربردها به ویژه در حوزههای طالعبینی، فالگیری، کفبینی و … به چشم میخورد.
بسیاری از مردم به طالعبینی خود علاقه دارند. آنهایی که به طالع باور دارند، به صحبتهای طالعبین هم اعتماد خواهند کرد. طالعبینیها همان گزارههای بارنوم و فورر هستند که با هدف برانگیختن اثر بارنوم در افراد طراحی شدهاند.
یکی از دلایل موفقیت ذهنخوانان میتواند همین مسئله باشد. زمانی که یک ذهنخوان گزارههای بارنوم را به کار میگیرند، از آنجایی که مردم از قبل به دنیای فرامادی اعتقاد دارند، میتواند به راحتی اثر بارنوم را در افراد برانگیزد. گزارههای بارنوم بخشی از متدی را تشکیل میدهند که (cold reading) نام دارد. کلد ریدینگ مجموعهای از تکنیکها است که ذهنخوان آن را به کار میگیرد تا طوری به فرد القا کند که در مورد وی اطلاعات زیادی دارد، حال آن که او واقعاً چیزی نمیداند.
حقه رنگین کمان چیست؟
حقهی رنگینکمان یکی دیگر از تکنیکهای کلد ریدینگ است که در آن طالعبین یک ویژگی شخصیتی را به فرد نسبت داده، و در ادامه، متضاد همان ویژگی را هم در مورد او ذکر میکند. برای مثال: «گاهی اوقات به صورت کاملاً خودجوشانه به انجام دادن کاری میپردازید، ولی در مورد امور مربوط به شغل خود، ترجیح میدهید از یک سری قوانین ثابت پیروی کنید».
هدف از کاربرد حقهی رنگینکمان این است که طالعبین بتواند اعتماد مراجعهکننده را جلب کند. اما این گزارهها به قدری عمومی هستند که میتوان آنها را به اکثر افراد حاضر در جامعه نسبت داد. علیرغم این حقیقت، افراد پس از مواجهه به حقهی رنگینکمان باور میکنند که طالعبین آگاهی بسیار زیادی نسبت به زندگی آنها دارد.
دلیل موفقیت حقهی رنگینکمان این است که در شرایط گوناگون، اکثر افراد هر نوع ویژگی شخصیتی از خود بروز میدهند؛ گاهی از این سر بام میافتند و گاهی از سوی دیگر.
اثر نورافکن؟
اثر نورافکن چیزی شبیه به اثر بارنوم بوده، و اغلب با آن مرتبط است. . به عبارت دیگر، اثر نورافکن، اثر بارنوم را همراهی میکند؛ به این صورت که پس از خوانده شدن یکی از گزارههای بارنوم، فرد خود را دقیقاً در همان حالتی که گزاره ذکر کرده است، میپندارد. یا بهتر است بگوییم، فرد خود را زیر نورافکن میبیند. این در حالی است که اکثریت افراد حاضر در جامعه در وضعیت مشابه، چنین احساسی را بروز میدهند.